SOSYALİST KÜLTÜR | James Joyce mu yoksa Sosyalist Gerçekçilik mi?

Karl Radek*

(…) Çağdaş burjuva edebiyatının diğer kahramanı, burjuva okuyucuları tarafından bile yaygın olarak bilinmemekle birlikte, burjuva edebi dünyasını okuduğu ancak çok az tartıştığı bir kitap olan Ulysses’in gizemli yazarı James Joyce’dur.

(…) Joyce’un yönteminin özelliği bu mu? O, vücudun hareketlerini, zihnin hareketlerini, tüm tonlarındaki duyguların hareketlerini, bir spazm gibi boğazın içinden yükselen bilinçli duygulardan hareket ederek hareketlerinin öznelerinin yaşamındaki bir günü tasvir etmeye çalışır. Öznenin ömrünü azami özenle filmleştirir, hiçbir şey atlamaz.

(…) Joyce’un temel özelliği nedir? Onun temel özelliği hayatta büyük hiçbir şey olmadığı kanaatinde olmasıdır; büyük olaylar, büyük insanlar, büyük fikirler yoktur ve yazar sadece “herhangi bir günün herhangi bir kahramanını” alarak ve onu kesin olarak yeniden üreterek hayatın bir resmini verebilir. Sinema aparatı tarafından mikroskopla fotoğraflanan içi solucan dolu bir dışkı yığını, tam olarak Joyce’un işi.

(…) Kahramanının her hareketini takip ettiğini iddia eden ve küçük burjuva hakkında tarafsız bir sunum yaptığı iddia edilen Joyce, hayatın tümünü değil, sadece bir parçasını seçti ve tasvir etti. Onun seçimi, tüm dünyanın onun için Orta Çağ kitapları ile dolu bir dolap, bir genelev ve bir meyhane arasında olması gerçeğiyle belirlenir. Ona göre, İrlanda küçük burjuvazisinin ulusal devrimci hareketi mevcut değildir ve sonuç olarak, görünürdeki tarafsızlığına rağmen sunduğu resim yanlıştır.

(…) Bir an için Joyce’un yönteminin küçük, önemsiz, değersiz insanları, eylemlerini, düşüncelerini ve duygularını tanımlamak için uygun bir yöntem olduğunu düşünebilse bile -yarın bu insanların büyük eylemlerde katılımcı olabilme ihtimaline rağmen- yazar, film kamerasıyla sınıf mücadelesinin büyük olaylarına, modern dünyanın büyük çatışmalarına bakacak olsaydı, bu yöntem tamamen değersiz olurdu.

(…) Kapitalist bir patron, Joyce’un aşağılık kahramanı Bloom’u sunmaya çalışırken kullandığı yöntemle sunulamaz. Özel hayatı Bloom’dan daha az önemsiz olduğu için değil, dünya çapında büyük çelişkilerin bir üssü olduğu için, Sovyetler Birliği’ne karşı savaşmak veya rakip bir tröst ile savaşmak için genelevde ya da yatak odasında casusluk yapmamalı, ancak dünya işlerinin büyük arenasında tasvir edilmelidir. Söylemeye gerek yok, Joyce yöntemiyle devrimin bir resmini sunmaya çalışmak, karides ağıyla bir zırhlı gemiyi yakalamaya çalışmak gibi olurdu.

(…) Ülkemizde neredeyse tercüme edilemediği ve bilinmediği için Joyce, yazarlarımızın bir bölümü arasında hastalıklı bir ilgi uyandırıyor. Ulysses’in sekiz yüz sayfasında özel sözlükler olmadan okunamayan gizli bir anlam yok mu? Joyce, sahip olmadığı düşünce ve duyguları ifade etmek için kendi dilini yaratmaya çalışmıyor mu?

(…) Herzfelde, Joyce’un okumaya değer olduğunu iddia etmedi. Öğrenilebilecek hiçbir şeyi olmayan kayda değer başka bir yazar tanımıyorum. Herzfelde, edebiyatımızın yüksek kesiminde sosyalist gerçekçiliği kesen Joyce’un bir değerlendirmesini yaptı. Herzfelde ne dedi? Joyce harika bir sanatçı. Bunu inkâr etmek uygun olmaz. Eğer bir adam nokta veya virgül kullanmadan sekiz yüz sayfalık bir kitap yazarsa, tüm bölümler karıştırılırsa ve bu kitap yine de duygularını ifade etmenin yeni yöntemlerini gören binlerce yazar tarafından hevesle okunuyorsa, bu olağandışı bir şeydir. Ve eğer yazarlarımız Joyce’u tanıyacak ve neye benzediğini öğrenecek olsaydı, hiçbir zararı olmayacaktı, aksine tam tersi olacaktı. Bu sadece bir okuma meselesi değildir; Mesele şu ki – Joyce’un işi nedir, biçimin içerikle ilişkisi nedir? Herzfelde, “Radek, Joyce’un sinema aparat ile bir dışkı yığınını mikroskopla fotoğrafladığını söylüyor” diyor. O, bir dışkı yığınının güneş kadar ya da güneşin yansıdığı zerre kadar gerçeğin bir parçası olmasına rağmen, “dışkı yığını”ndan rahatsız olur. Bir dışkı yığını harika bir resmin bileşenini oluşturabilir. Herzfelde, “Hayır, bir dışkı yığınını fotoğraflamıyor, içinin fotoğrafını çekiyor” dediğinde Joyce’u daha iyi ifade ettiğini düşünüyordu.

(…) Joyce barikatların diğer tarafında. Elbette bununla Herzfelde’in karşı-devrimci bir yazar olduğunu söylemiyorum. Demek istediğim bu değil. Demek istediğim Joyce’tan önemli bir şey öğrenilemez. Joyce’tan teknik öğrendiğinizi söylerseniz, buna itiraz etmem. Roman yazmadım, ama sanırım roman yazacak olsaydım, Joyce’tan değil, Tolstoy ve Balzac’tan nasıl yazacağımı öğrenirdim.

Sovyet ve yabancı yazarlara şunu söylemek isterim: Bizim yolumuz Joyce’dan değil, ancak sosyalist gerçekçiliğin ana yolundan geçer.

(…) Eğer bu bireyde tipik olanı sunabilme meselesi ise, bunun için Joyce’a ihtiyacımız yok. Öğretmenler olarak Balzac, Tolstoy bizim için yeterli.

(…) Joyce’un kendine özgü karakterinin tarihsel rolü, edebi tekniğin akıldışı hiçbir icadında aranmaz. Joyce’un formu mükerrer içerik ile uyumludur ve Joyce’un içeriği küçük burjuvazide en gerici olanın bir yansımasıdır. “Joyce, tanrıya ve emperyalist İngiltere’ye küfür edebilir, ancak sanatçılara doğru yolu göstermez. Joyce, güçlü çelişkileriyle gözlemlerinin tüm dünyasını seçmez.

(…) Joyce gözlerini hazırlanmakta olan İrlanda ayaklanmasına doğru çevirmediyse, bunun nedeni hazırlıkların on yıl sürmesi değil, Joyce’a hitap eden her şeyin ortaçağ, mistik, küçük burjuvazideki gericilik olmasıydı – şehvet, sapmalar; küçük burjuvaziyi devrimin yanına katılmaya iten her şey ona yabancıydı.

Sovyet Yazarlar Kongresi 1934, Çağdaş Dünya Edebiyatı ve Proleter Sanatın Görevleri (Ağustos 1934)

Kaynak: https://www.marxists.org/archive/radek/1934/sovietwritercongress.htm