Yurttaşlık mı, kölelik mi ?

Yirmi üç yıldır devletin tavanında sistemli olarak örgütlenen İslamcı anlayış halk tabanında karşılık bulamadı. İktidar, bu gerçek karşısında duyduğu öfkeyi her fırsatta din istismarı yaparak yatıştırmaya çalışıyor. Gördüğümüz en son örneklerden biri, Erdoğan’ın Boğaziçi Üniversitesi’ndeki öğrenci yurdu açılış töreni sırasında Diyanet İşleri Başkanı ile birlikte kurdele kesmesi. Anlaşılan tarikatlar üniversite yurtlarını da yönetip denetleyecek. Kutsal bir mekan açılışını andıran dualı tören, anayasadaki laiklik ilkesine aykırı. Neredeyse her gün laiklik karşıtı söylem ve eylemlere tanıklık ediyoruz. Zaten bunların yer aldığı raporlar, Laiklik Meclisi tarafından düzenli olarak yayımlanıyor. Ne var ki ihlal sayısı arttıkça “anayasaya aykırı” söylemi de aşınıyor, boşa düşüyor. İktidar, dayatmacı tavrını hemen her alanda sürdürüyor; emekçiye, emekliye düşük maaş dayatıyor, gençlere tek tip yaşam tarzı dayatıyor, seçmenin iradesine kayyım dayatıyor!

Tek adam rejimi, ikna yoluyla rıza üretme becerisini yitirdi, zor kullanmak dışında bir seçenek üretemiyor. Seçmen iradesiyle çatışmayı göze alarak siyasi muhaliflerini yargı eliyle oyun dışına itmeye çabalayan iktidar, kendinden kopan halk çoğunluğuna adeta göz dağı veriyor. Yönetenle yönetilenin gündemi birbiriyle hiç örtüşmüyor. Bir yanda siyasi entrikalar yoluyla gelecek seçimleri kazanmak için çırpınan statükocular var, diğer yanda ise ekmeğinin peşinde koşan yoksullar.

Yurdum insanının mevcut durumunu en iyi Abraham Maslow’un “gereksinimler hiyerarşisi” kuramı açıklıyor. Maslow, insanların yeme, içme, barınma ve güvenlik gibi temel gereksinimlerini gidermeksizin piramidin bir üst basamağına geçemeyeceğini ileri sürüyor. Buna göre karnını doyurmakta zorlanan, güvenli bir konutta yaşama olanağı olmayan bir insanın, öz güven ve öz saygı geliştirerek sosyal yaşama katılabilmesi ya da en üst basamak olan kendini gerçekleştirme aşamasına erişmesi mümkün olamıyor. Maslow’un kuramındaki piramidin alt basamağını oluşturan temel gereksinimlerin karşılanması, 21. yüzyılda belirli bir kesimin değil, artık çoğunluğun başat sorunu haline geldi. Yaşanan neoliberal krize iktidarın “Nas ekonomi modeli” de eklenince ülkemizde yoksulluk hızla genelleşti ve derinleşti. Eğer insan, yaşamını yalnızca temel gereksinimlerini karşılamak için sürdürüyorsa, bu köleliktir. Oysa kölelik düzenini alaşağı ederek yurttaş kavramını yücelten ulus devlet anlayışı iki yüz yıl kadar öncesine dayanıyor. İnsan haklarının anayasal güvenceye kavuşması da aynı dönemlere rastlıyor.

Sınıfsal bölüşümdeki adaletsizliğin ayyuka çıkması, kuşkusuz kapitalizmin bekasını da yakından ilgilendiriyor. Bu bağlamda sosyalizmden esin alarak önerilen yurttaşlık geliri uygulamasıyla devletlerin hiçbir koşul aramaksızın ülke içinde ikamet eden herkese düzenli olarak nakit ödeme yapması öngörülüyor. Genellikle sosyal demokrat siyasetçiler tarafından benimsenen yurttaşlık geliri, hiçbir ülkede tam anlamıyla işler hale gelemedi. Kapitalist modelin egemen olduğu küresel düzlemde bazı hükümetler küçük ölçekli pilot uygulamalar yapıyor ya da belirli kesimlere yönelik sosyal yardım programları yürütmekle yetiniyor. Türkiye’de ise CHP, seçim vaadi olarak yurttaşlık geliri uygulamasını sık sık dile getiriyor.

İçinde yaşadığımız dönemde yoksulluk kitlesel bir soruna dönüşünce temel insan haklarının salt kimlik politikalarıyla sınırlı olmadığı anlaşıldı. Buna karşın dini referanslarla siyaset yapan AKP iktidarı, yoksulluk sınırı altında yaşayan milyonlardan sabır ve itaat bekliyor. Yazımızı yanıtlanması kolay bir soruyla bitirelim: Sınıfsal çelişkinin çok daha net olarak görüldüğü günümüz dünyasında sosyalizmin ütopya olduğu söylenebilir mi?