Sermaye düzeninin obrukları

The Conversation’da yayımlanan bir makalede, Konya, Karaman ve Aksaray çevresinde yüzlerce obruk oluştuğu belirtiliyor. Toprağın ani çökmesiyle oluşan obruklar tarım arazilerini, yolları ve yerleşim alanlarını tehdit ediyor. Konya Havzası’nın kireçtaşı bakımından zengin yapısı obrukların oluşumunda rol oynuyor. Ancak bu oluşumları salt jeolojik süreçlerle açıklamak yeterli değil. İklim krizi nedeniyle azalan yağışlar, sulama yapmak için yer altı sularının aşırı kullanımına yol açıyor (1) . Yani asıl sorun toprağın kireçli yapısı değil, bu yapının üzerindeki su dengesinin insan eliyle bozulması.

Kuraklığı salt doğal bir iklim olayı olarak değerlendirmek, sorunun önemli bir yanını gözden kaçırmak demektir. Kuraklık tarih boyunca yaşanmıştır. Ancak fosil yakıtlara dayalı üretim, sınırsız büyüme hedefi, ormansızlaşma ve endüstriyel tarım, insan kaynaklı iklim değişikliğini hızlandırarak kuraklığın şiddetini artırıyor. Kapitalist üretim yalnızca doğal kaynakları tüketmekle kalmıyor, doğanın kendini yenileme koşullarını da aşındırıyor.

Yoğun sulama gerektiren tarımsal üretim, yer altı su kaynakları üzerinde büyük baskı yaratıyor. Yağışların yetersiz kaldığı dönemlerde çiftçiler daha fazla yer altı suyu kullanmak zorunda kalıyor; su seviyesi düşüyor, jeolojik boşlukların üzerindeki zemin dengesini kaybediyor ve obruklar oluşuyor. AFAD ve Konya Teknik Üniversitesi Obruk Uygulama ve Araştırma Merkezi iş birliğiyle yapılan ölçümlere göre son bir yılda bazı bölgelerde yer altı su seviyesindeki düşüş 20 metreyi aşmış durumda (2) .

Burada çiftçiyi tek başına sorumlu tutmak, sorunun gerçek nedenlerini göz ardı etmek olur. Üretim kararlarını piyasa fiyatları, girdi maliyetleri, borç ilişkileri ve tarımsal teşvikler belirliyor. Asıl mesele bireysel su tüketimi değil, tarımsal üretimin hangi ekonomik ve politik önceliklere göre örgütlendiğidir. Damla sulama, su fiyatlandırması veya kuraklığa dayanıklı tohum gibi araçlar sıkça çözüm olarak sunuluyor. Oysa bu tür çözümler üretim ilişkilerinden bağımsız değil. Verimlilik artışı aynı üretim modeli içinde daha fazla su tüketimine yol açabiliyor; piyasa fiyatlaması ise suyu bir insan hakkı olarak korumayı garanti etmiyor. Dolayısıyla üretimin hangi toplumsal ihtiyaçlara göre planlandığını hesaba katmayan teknolojik ve piyasa temelli çözümler yapısal sorunun üzerini örtmekle sınırlı kalıyor.

Marx’ın doğa ile toplum arasındaki ilişkiye dair çözümlemelerinden hareketle Foster tarafından geliştirilen “metabolik yarılma” kuramı bu ilişkiyi anlamak açısından önemli. Kapitalist üretim modeli, doğayı kendini yeniden üreten bir yaşam alanı olarak değil, sermaye birikiminin girdisi olarak görüyor. Böylece doğal döngüler ile üretimin temposu arasındaki uyum bozuluyor, bugünün üretim ihtiyacı yarının yaşam olanaklarını tüketiyor (3).

Türkiye’de iklim krizi gerektiği kadar gündemde yer bulmuyor; gözaltıların, tutuklamaların ve siyasi polemiklerin gölgesinde kalıyor. Oysa kuraklık, orman yangınları, su kaynaklarının tükenmesi ve tarımsal kayıplar artık geleceğe ilişkin öngörüler olmaktan çıktı. Tarlalarının obrukla yutulması, su kuyularının kuruması ya da içme sularının tükenmesi soyut senaryolar değil, bugünün somut gerçekleridir.

Burada altı çizilmesi gereken konu, kamu kaynaklarının toplumsal ihtiyaçlar ve ekolojik çözümler için değil, daha çok egemen sınıfın ikbali için kullanılmasıdır. Aynı yönelim iklim diplomasisini de belirliyor. Örneğin Antalya’da devam eden COP31 BM İklim Değişikliği Konferansı bu temel çelişkiyi aşmayı hedeflemiyor. Zira bu tür toplantılarda şirketler, fosil yakıt lobileri ve hükümetler ekolojik yıkımın sorumluluğunu üstlenmek yerine yeşil teknoloji ve sürdürülebilirlik söylemleri üzerinden kendilerine yeni bir meşruiyet alanı yaratıyor. Üretim modelini dönüştürme niyetine sahip olmayan şirketlerin sponsorluğunda düzenlenen küresel iklim konferansları sermaye düzenine çevreci arınma (greenwashing) olanağı sunuyor. Ne var ki üretim süreçlerini, toplumsal ihtiyaçlara ve doğanın yenilenme kapasitesine göre tasarlamadan iklim kriziyle mücadele etmek mümkün değil. Bu bağlamda suyun ve toprağın metalaştırılmasını önleyecek kamucu yönetim modelini devreye sokarak tarımsal destekleri ekolojik önceliklere göre düzenlemek ve yerel toplulukların karar süreçlerine katılımını sağlamak gerekiyor.

Toprağın altındaki boşluklar obruklara dönüşüyor, halksız siyasetin açtığı gedikler ise sosyoekolojik çöküşe yol açıyor. Sermaye düzeni yer altındaki ve yeryüzündeki dengeleri bozarak yaşanabilir bir dünyayı tehdit ederken kendi yıkımına da zemin hazırlıyor.

NOTLAR

1) https://theconversation.com/massive-sinkholes-open-up-across-turkey-as-it-struggles-with-drought-and-climate-change-295123

2) https://haberdairesi.com/konya/konyada-yeralti-sulari-cekiliyor-yeni-obruklar-olusuyor-137017h

3) Foster, J.B (1999). Marx’ın Metabolik Yarılma Teorisi: Çevre Sosyolojisi için Klasik Temeller, Amerikan Sosyoloji Dergisi, 105 (2), 366-405.