Yapay zekâ çağında insan emeği

Sosyolog ve iktisatçı Thorstein Veblen, 1899 yılında yayımladığı “Aylak Sınıfın Kuramı” başlıklı kitabında el yapımı gümüş kaşıkla makine üretimi taklit kaşık arasında karşılaştırma yapıyor. Veblen, el yapımı kaşığı yeğleyen tüketicilerin statü ve prestij arayışında olduğunu ileri sürüyor. El yapımı ürünlerin bugün de seri üretim ürünlere göre daha değerli ve pahalı olduğu söylenebilir.

Şimdilerde benzer bir tercih, yapay zekâ ile insan emeği arasında yeniden şekilleniyor. Yapay zekâdan yararlanan görece teknolojik bilince sahip kullanıcılar insan elinden ve zihninden çıkan ürünlere giderek daha fazla değer veriyor. Onlar için bu durum statü ve prestij beklentisinden çok emeğe, uzmanlığa ve deneyime duyulan saygıyla açıklanabilir. Özellikle yaratıcılık gerektiren sanat ve edebiyat alanına ilişkin ürünler artık yalnızca ortaya çıkan başarılı sonuçla değil üretim süreciyle de ele alınıyor. Bu yaklaşım bedel ödemeden değer üretilemeyeceği yargısına dayanıyor. Örneğin bir romanın, şiirin ya da makalenin okurda bıraktığı etki, iyi yazılmış olmasının yanı sıra yazarın duygularını, deneyimlerini ve mücadelelerini yansıtmasından da kaynaklanıyor. Yapay zekâ yaşamı insanlar gibi deneyimlemediği için acı çekmeyi, özlemeyi ya da umut etmeyi bilmez. Dolayısıyla ürettiği içerik kusursuz gibi görünse de arkasında gerçek bir yaşam öyküsü bulunmadığı için sahici değildir. Kültürel alanı ilgilendiren bu durumun toplumsal sonuçları da bulunuyor. Örneğin konuştuğumuz dilin en büyük gücü olan çeşitlilik giderek aşınmakta. Diller, farklı sosyal çevreler, kültürler, kuşaklar ve bireyler bağlamında sürekli dönüşüyor. Oysa yapay zekâ sistemleri, büyük ölçüde geçmişteki örüntüleri yeniden üretiyor. Yani dil giderek daha öngörülebilir, daha nötr ve daha tekdüze bir yapıya bürünüyor. Yapay zekâ tarafından üretilen sentetik metinler hızla çoğaldıkça kamusal dilin standartlaşma riski artıyor. Bunu yalnızca bir biçem sorunuymuş gibi algılamak doğru olmaz. Özellikle sürekli yinelenen kalıpların kamuoyunda baskın hale gelmesi, mevcut önyargıların pekişmesine yol açabilir. İnsan topluluklarının düşünme potansiyelini geliştirmesi büyük ölçüde sahip olunan zengin dilsel araçların kullanımına bağlı. Yapay zekâ nedeniyle özgün söylemler, çok katmanlı anlamlar ve farklı bakış açıları zamanla daha az duyulur hale gelebilir.

Dilsel yenileşmedeki olası gerileme, kamusal tartışmayı kısırlaştırabilecek önemli bir etmen. Bu durum gazetecilik mesleğini de yakından ilgilendiriyor. Gazetecilik, haber dışında dilin gelişmesi, yeni kavramların dolaşıma girmesi ve toplumsal sorunların yeni söylemlerle tartışılması açısından önemli bir işleve sahip. Bu arada salt ticari amaç gözeterek yapay zekâ ile seri içerik üretimi yapan içerik fabrikaları dünya genelinde günden güne çoğalıyor. Örneğin Türkçe hizmet veren “Bultenhub.com” platformu, gazetecilerin emeğini değersizleştirerek haber üretim süreçlerini otomatize ediyor. Kolay ve hızlı üretilen sentetik içeriklerin insanın ürettiği içeriklerin yerini alması geleceğe dönük önemli bir tehdit.

Gündelik yaşama sinsice sızan teknolojilerle barışık yaşamak zorunda olduğumuzu bilmeliyiz. Ancak bu barışıklık teslimiyet anlamına gelmiyor. Yapay zekânın yardımcı araç olarak kullanılması ya da sentetik içeriklerin insan üretimi metinlerle dengeli biçimde harmanlanması şimdilik kabul edilebilir. Asıl tehlike, insan sesinin yerini bütünüyle makine üretimi içeriklerin alması. Çünkü dil hem bilgi aktarmanın hem insani deneyimleri paylaşmanın aracı. Sanat, edebiyat ve gazetecilik gibi alanlarda üretilenlerin değeri biçimsel kusursuzluklarında değil, bizi başka insanların deneyimleriyle buluşturmalarında saklı.