Ömer Faik Numanzade

Türkiye’de sosyalistlerin iyi tanımadığı ve ilgilenmediği, 20. yüzyılın ilerici Azerbaycanlı aydınlarından biri de Ömer Faik Numanzade’dir (Azerbaycan Türkçesinde Nemanzade). Bu yazıda kendisini kısaca tanıtacağım. 1872’de Rusya imparatorluğuna bağlı Tiflis ilinin, Ahıska ilçesinin Azğur köyünde doğan Ahıska Türklerinden Ömer Faik, yazar, gazeteci, öğretmen ve siyasetçi olarak Azerbaycan tarihinde önemli bir yere sahiptir. İlk öğrenimine yerel medresede başlayan Ömer Faik, dayısı ile birlikte İstanbul’a giderek Fatih’te bir medreseye kaydolmuş ancak zamanının birçok aydını gibi o da medresenin köhnemiş eğitim sisteminden ve cahil yobaz falakacı mollalarından hoşlanmadığı için Darüşşafaka idadisine (lisesine) geçmiştir. 1891’de mezun olan Ömer Faik, Galata posta ve telgraf idaresinde çalışmaya başladı. Namık Kemal gibi Genç Osmanlıların etkisinde kalan Ömer Faik, postanede Avrupa’dan gelen dergi ve gazeteleri ve bu arada Jön Türklerin yazılarını gizlice okumaya başladı. Jön Türklerle ilişkisi Abdülhamid’in hafiyeleri tarafından keşfedilince Batum’a kaçtı. Oradan geldiği memleketi Azğur’da yeni usulde bir okul açmak istedi ancak yerli mollalar ona engel oldular. O da Azerbaycan şehirleri Şeki, Şemahı ve Gence’de öğretmenlik yaptı, yeni usulde okullar açılmasına öncülük etti. 1902 yılından başlayarak Tiflis’te Şarki Rus, Hayat ve İrşad gazetelerinde ve Kırım’da çıkan Tercüman gazetesinde yazılar yazdı. 1905 yılında Celil Memmedguluzade ile birlikte Gayret matbaasını çalıştırmaya başladı.

Ömer Faik Numanzade, Celil Memmedguluzade yönetiminde 1906 yılından başlayarak Tiflis’te Azerbaycan Türkçesinde çıkan ilk mizah dergisi olan Molla Nasreddin dergisinin kurucularından biri oldu. Molla Nasreddin bildiğimiz Nasreddin Hoca’dır. Dergi tutucu din adamlarıyla alay ettiği için kısa zamanda gericilerin hedefi haline gelmiştir. Dergide Memmedguluzade ve Nemanzade yanında Mirze Elekber Sabir, Ali Nazmi, Abdurrahim Hakverdiyev, Mehemmed Said Ordubadi, Bayram Ali abbaszade ve başka yazar ve şairler yazıyordu. Molla Nasreddin kısa sürede bütün Türk dünyasında ve İran’da tanınan aranan bir dergi olmuştu. Dergi 1905 devrimini destekliyor ve çarlık rejimini de belli sınırlar dahilinde eleştiriyordu. Yazılar halkın anladığı sade bir Azerbaycan Türkçesinde yazılıyordu.
1917 devriminden sonra Ahıska ve çevresindeki Türk azınlığın temsilcilerinden biri olan Numanzade, Gürcü menşevikleri ile mücadele etti. Mart 1918’de Bolşeviklerin imzaladığı Brest Litovsk antlaşması ile Batum, Ardahan ve Kars’ı geri alan İttihatçıların kurdurduğu Ahıska Hükümet-i Muvakkatasının başına geçti. Osmanlı ordusunu Ahıska’ya davet etti. Ahıska nihayet Gürcistan’da kaldı, Ömer Faik de Menşevikler tarafından tutuklandı. 1919’da hapisten çıkıp Bakü’ye geldi ve Gürcistan’da Bolşevikler ikitdara gelince Gürcistan Devrim Komitesinde Türk azınlığın temsilcisi olarak çalıştı. Daha sonra Sovyet zamanında öğretmenlik ve dramaturgluk yaptı, Türkçe ders kitapları yazımına katkıda bulundu. 1927 yılında emekliye ayrıldı.

Ömer Faik Numanzade, 1937 yılındaki siyasi baskılar döneminde Türkiye lehine casusluk ve karşıdevrimci faaliyet suçlamalarıyla tutuklandı ve kurşuna dizildi. 1958 yılında Gürcistan Yüksek Mahkemesi cezasını kaldırdı. Numanzade, dönemindeki birçok aydın gibi milliyetçilik ile sosyalizm arasında bir yerdeydi. Kendisine yöneltilen suçlamalarda Gürcü ve Ermeni milliyetçilerinin payı vardı. Numanzade’nin mahkeme dosyasında neler olduğunu bilmiyoruz. Günümüzdeki Azerbaycan sağcıları Numanzade’yi övmekle birlikte dosyanın içeriği bildiğim kadarıyla bir yerde yayımlanmış değildir. Tarih materyalizmin yöntemiyle tarihe bakan bizler, Azerbaycan’ın ilerici aydınlarını da artıları ve eksileriyle değerlendirebilmek için yakından incelemeliyiz.