İş güvenliği mi, iş cinayeti mi?
Kısacası, iş kazaları geçmişimiz oldukça kötü ve moral bozucu. Çünkü, iş güvenliği ve işçi sağlığına yeterince önem verilmiyor, bunun yanında her işyerinin özelliği ve koşulları dikkate alınarak, işçilerin işçi sağlığı ve iş güvenliği eğitimi ile kazaları önlemek adına gereken tüm denetimler, önlem çalışmaları yapılmıyor, kâğıt üzerinde yapılmış gösteriliyor.
Büyük Marxist filozof Friedrich Engels, İngiltere’ye gittiği dönemde insanların yaşantısını yakından gözlemleyip 1845 yılında, “İngiltere’de Emekçi Sınıfların Durumu” adlı kitabını yazdı ve yayınladı. Kuşkusuz, o dönemin İngiltere’sinde Aristokrasi dışında, geniş halk kitlelerinin yaşantısı ekonomik ve sosyal açıdan oldukça ağır koşulları içeriyordu. Yoksulluk çok yaygın ve sürekli olduğu gibi, emekçi sınıfların durumu, buna paralel olarak ağır çalışma koşullarını dayatan ilkel Kapitalizmin etkisiyle çok kötüydü. Çocuk işçiliği hayli yaygın olduğu gibi, 10-12 yaşlardaki çocukların madenlerde bile çalıştırılmaları normal görülüyordu. İş kazalarında ölen yaralanan ve sakat kalan çok sayıda emekçi bulunuyordu. Tabii ki iş kazaları için önlem alınması, kapitalist için ek harcama gerektirdiğinden, nerede ise hiç düzeyinde idi. Bu gözlemlerini kitabına yansıtan değerli Engels, günümüz Türkiyesi’nde yaşasaydı ve iş güvenliği rezaleti ile cinayet düzeyine ulaşan iş kazalarını görseydi neleri yazardı acaba?
Geçtiğimiz günlerde İzmir’in Aliağa ilçesinde kurulu bulunan özel sektöre ait bir sanayi tesisinde meydana gelen patlama ve sonrasındaki yangın sonucunda 19 işçi çok acı veren bir şekilde, patlama ve yangın etkisiyle yaşamını yitirdi ve 15 kadar işçi yaralandı. Söylenene göre, tesisin çelikhane bölümünde üçüncü ark ocağı çanağının taşınması sırasında vinç yolu kirişinin kolon, mesnet ve bağlantılarından ayrılarak bütün halinde şarj vinci’nin çanağının üzerine düşmesi sonucu büyük bir patlama meydana geldiği ve buna bağlı olarak ölüm ve yaralanmaların oluştuğu belirtilmekte. Kaynar durumdaki maden bileşiğinin yerinin değiştirilmesi sırasında gerçekleşen patlama nedeniyle ölen işçilerin adli tıp incelemeleri sonucu, karbonizasyon, yani kömürleşme derecesinde yanıklara bağlı olarak ölümlerin gerçekleştiği belirlenmiş. Son olarak yaralı bir işçinin ölümü ile olayda hayatını kaybeden emekçi sayısı 19’a çıkmış. Olay sonrasında başlatılan adli soruşturma gereği olarak, fabrika yönetim kurulu başkanı ve diğer yetkili kişilerden 11’i gözaltına alınmış, inceleme ve tespitler sürmekte imiş. Bu arada, aynı tesiste yakın zamanda meydana gelen kazalarla ilgili olarak iki soruşturmanın daha bulunduğu, bunların yine işçi ölümleri ile ilgili olduğu belirlenmiş. Gözaltına alınan 11 kişiden 9’unun tutuklandığı, fabrikanın sahibi konumundaki kişi ile başka bir yetkilinin adli kontrol önlemi ile serbest bırakıldıkları açıklandı. Yine, bugün basında yer alan haberlere göre, fabrikada son 27 yılda meydana gelen iş kazalarında ölen çalışan sayısı 36’ya ulaşmış. Hatta, tesisin şimdiki sahibinin babası ve kurucusu olan kişi de yine fabrikada hayatını kaybetmiş.Kısacası, fazla ayrıntıya girmeden belirtmek olası ki, bu işyerinde iş güvenliğinin kavram olarak bile bulunmadığı anlaşılıyor.
Cinayet hatta toplu katliam düzeyine ulaşan iş kazalarında yakın zamanda meydana gelen olayları incelersek, korkutucu sonuçlara bakmak zorunda kalırız. Mayıs 2014’de Soma’da meydana gelen maden yangını ve patlaması sonucu, çoğu karbon monoksit zehirlenmesinden olmak üzere toplam 301 maden emekçisi hayatını kaybetti. 2018 yılı temmuz ayında Tekirdağ/Çorlu ilçesinde meydana gelen tren kazasında 7’si çocuk 25 kişi yaşamını yitirdi, 300’den fazla kişi yaralandı. 2024 yılı Nisan ayında İstanbul Gayrettepe’de bir gece kulübünde tadilat çalışması sırasında çıkan yangında önlemsizlik nedeniyle 29 emekçi hayatını kaybetti. Kasım 2025’de, Kocaeli/Dilovası’nda bir kozmetik üretme tesisinde çıkan yangında 3’ü çocuk, 6’sı kadın 7 emekçi öldü.
Kısacası, iş kazaları geçmişimiz oldukça kötü ve moral bozucu. Çünkü, iş güvenliği ve işçi sağlığına yeterince önem verilmiyor, bunun yanında her işyerinin özelliği ve koşulları dikkate alınarak, işçilerin işçi sağlığı ve iş güvenliği eğitimi ile kazaları önlemek adına gereken tüm denetimler, önlem çalışmaları yapılmıyor, kâğıt üzerinde yapılmış gösteriliyor.
Yürürlükte bulunan 4857 sayılı İş Yasası’nın 91.maddesinde aynen: “Devlet, çalışma hayatı ile ilgili mevzuatın uygulanmasını izler, denetler ve teftiş eder. Bu ödev, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı ihtiyaca yetecek sayı ve özellikte teftiş ve denetlemeye yetkili iş müfettişlerince yapılır “denilmektedir. Buradan anlaşılacağı üzere, yasanın uygulanması, işyerlerinin denetlenmesi, gereken önlemlerin alınması ve gerektiğinde cezaların uygulanması, devlet görevi olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının sorumluluk alanındadır. 29.12.2012 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan “ İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği “ ile, işyerlerinde alınması gereken güvenlik hizmetleri ve işçilerin sağlık koşullarının denetlenmesi, ayrıca gerekli önlemlerin alınması hususları düzenlenmiştir. Burada, Bakanlık ile birlikte çalışan işyeri temsilcisi, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü ve İşyeri sağlık ve güvenlik birimi (İSGB), ayrıca ortak sağlık ve güvenlik birimi (OSGB), çalışan sağlığı merkezi (ÇASMER) ile sorumlu müdür tanımları yapılarak, görev, yetki ve sorumlulukları belirlenmiştir. İşyerlerinde iş güvenliği ve işçi sağlığı ile ilgili gereken tüm önlemleri alıp uygulamak, uygulamalı çalışmalar yapmak, işçilere bu konularda eğitimler vermek, işyerlerinde iş güvenliği uzmanları görevlendirmek ve bunların sürekli ve düzenli çalışmalar yapmasını sağlamak tüm bu kuruluşların görev ve yetkisindedir. Öte yandan, 16.06.2004 tarihli Resmî Gazete’de yayınlanan “Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği “ile, işyerleri, oluşturdukları tehlike ölçütü üzerinden sınıflandırılmış ve 3 gruba ayrılarak değerlendirilmiştir. Buna göre, işyerleri 3 gruba ayrılmıştır: 1) Az tehlikeli işyerleri (Örneğin Bürolar, Okullar), 2) Tehlikeli İşyerleri (Örneğin Bazı İmalat ve Taşıma İşleri) 3) Çok Tehlikeli İşyerleri (Örneğin Maden Ocakları, İnşaatlar, Büyük Döküm ve Kimya Sanayileri). Yönetmeliğe göre, 16 yaşından küçüklerin ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılması kesinlikle yasak olduğu gibi, tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacak kişilerin, işe başlamadan önce bu işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu almaları zorunlu tutulmuştur. Yine, tehlikeli ve çok tehlikeli sınıflarda yer alan işlerde çalışacakların, işe başlamadan önce ilgili mesleki eğitimlerini tamamladıklarına dair belgeye sahip olmaları da bir zorunluluktur.
Açıklamaya çalıştığımız mevzuat çerçevesinde, elim kazanın yaşandığı İzmir Aliağa’daki işyeri ile ilgili bir değerlendirme yapmak gerekirse, Habaş A.Ş.’nin, sınai ve tıbbi gazlar ile birlikte demir çelik üretimi, ağır makine imalatı, doğal gaz, LPG, ayrıca yüksek kapasiteli sıvı çelik üretimi, sac ve çubuk haddeleme faaliyetleri yürüten bir firma olduğu dikkate alındığında, Yönetmelik’de belirtilen “ Çok Tehlikeli İşyerleri “ sınıfında olduğu kesin olarak görülmektedir. Zaten, kazanın oluş şekli, meydana gelen büyük patlama ve emekçilerin hayatlarını kaybetme şekilleri ile Adli Tıp raporları da bunu doğrulamaktadır.
Çok tehlikeli statüsündeki işyerinde bu tehlike ile orantılı güvenlik önlemlerinin alınmış olması gereği açıktır. Ancak, daha birkaç gün önce iş kazası meydana geldiği ve bir emekçinin yaşamını yitirdiği başka bir iş kazasının yaşandığı bu işyerinde yeterli güvenlik önleminin bulunmadığı sonucuna ulaşmak hiç de zor değildir. Sonuçta 19 işçinin öldüğü bu iş kazasında işveren sorumluluğu bas bas bağırmaktadır. İlkel kapitalist dönemin emekçi katliamlarını anımsatan olay yeterince vahimdir.
Ülkemiz iş kazaları sayısı yönünden dünyada en üst sıralarda yer aldığı gibi, işçi ölümlerinde de en üst sıralardadır. Resmi kayıtlara göre, 2016 yılından bu yana, iş kazaları sonucu yaşamını yitiren işçi sayısı en az 21.956’ya ulaştı. Habaş’daki ölümler de eklendiğinde 2026 yılındaki ölümlerin toplamı ise 1949’a vardı. Geçtiğimiz Ekim ayında kaydedilen işçi ölümü sayısı ise,193 olurken, bu ölümlerin dokuzunda çocuk işçiler, onbeşinde kadın işçiler ve yirmibeşinde ise göçmen işçiler oldukları belirlendi. Böylece, iş güvenliği ve işyerlerinin çalışma koşulları kaçınılmaz olarak tartışma konusu olmaktadır. Özellikle inşaat, sanayi ve tarım sektörlerinde yoğunlaşan ölümler, iş kazalarının önlenmesine yönelik yeterli önlemlerin alınmadığı ve denetimlerin gerçekleştirilmediği olgularına işaret etmektedir.
Uygulamada denetim görevini yerine getirmesi gereken Bakanlık İş Müfettişleri sayısının yetersiz olduğu gerçeği bir yana, yurt çapında işyerleri denetimleri genellikle formalite icabı ve usulden yapılmaktadır. Daha önce, görev gereği iş kazalarına yönelik davalarda yapılması gereken keşif ve incelemelerde hazır bulunmuş biri olarak, deneyimlediğim, özellikle sanayi tesisi niteliğindeki işyerlerindeki çalışma koşulları belirgin şekilde sağlıksız olduğu gibi, alınmış güvenlik önlemlerinin yetersizliği daima dikkatimi çekmiştir. Başka bir sorun da iş güvenliği uzmanı sayısının yetersizliği ve özellikle deneyimli uzmanın yeterli sayıda bulunmamasıdır. Bunun doğal sonucu, işyerlerinde çalışan emekçilere yeterli iş güvenliği ve işçi sağlığı eğitimlerinin verilmemesidir. Böylece, iş kazaları kaçınılmaz olmakta, eğitilmeyen, denetlenmeyen ve uyarılmayan işçilerin hata yapmaları olasılığı çok artmakta ve sonuç iş kazası meydana gelmektedir. Mutlak surette ek bir maliyet gerektiren iş güvenliği ve işçi sağlığı uygulamaları, kapitalist bir ekonomide işverenin hiç sevmediği bir maliyet kalemi olmakta ve bu yüzden pek çok uygulama kâğıt üzerinden gerçekleştirilmektedir. Üstelik eksiklik ve yetersizliklerin yaptırımları da işveren için para cezası olup caydırıcılıktan uzak bir görüntü vermektedir. İş güvenliğinin olmadığı yerde iş cinayeti kaçınılmaz olmaktadır. Sistem, özellikle denetim ve yaptırım sistemi değişmediği sürece katliam boyutuna ulaşan iş kazalarının yaşanması da sürüp gidecektir.
Dileriz ki, emekçi katliamlarını önlemek için gerekli yasal değişiklikler ve yaptırım sistemi yeniden düzenlenir ve utanç verici bu katliamlar sona erer.
